Rezultati dvadesetogodišnjeg istraživačkog projekta u Visokom iz oblasti arheologije, antropologije, geoarheologije, geologije i istraživanja podzemnih struktura objavljeni su tokom 2025. i 2026. godine kroz šest recenziranih naučnih radova u šest različitih međunarodnih naučnih časopisa.

Najznačajniji među njima donosi datiranja između 19.000 i 26.200 godina za podzemnu strukturu u tunelu „Ravne 3“, što bi, ukoliko bude potvrđeno dodatnim istraživanjima, predstavljalo najstariju poznatu podzemnu građevinu u Evropi.

Zajedno, ovih šest radova predstavlja najopsežniju međunarodno objavljenu naučnu dokumentaciju o podzemnom kompleksu Ravne kod Visokog do danas.

Kompleks Ravne nalazi se u okviru Bosanske doline piramida, jednog od najistraživanijih arheoloških lokaliteta jugoistočne Evrope.

Autor istraživanja, dr. Semir Osmanagić, osnivač i vodeći istraživač Fondacije „Arheološki park: Bosanska piramida Sunca“, objavio je ove studije s ciljem transparentnog predstavljanja empirijskih nalaza prikupljenih tokom sistematskih istraživanja i iskopavanja vođenih u skladu sa zakonskim procedurama i u saradnji s nadležnim institucijama za zaštitu kulturnog nasljeđa Bosne i Hercegovine. 

"Naša je obaveza da sve rezultate istraživanja predstavimo međunarodnoj naučnoj zajednici. Šest objavljenih radova ne predstavljaju završetak istraživanja, nego početak nove faze naučne rasprave o starosti podzemnih struktura, tehnološkim sposobnostima drevnih zajednica i ulozi kompleksa Ravne u evropskoj prahistoriji," naglašava Osmanagić.

Objavu navedenih studija prenosimo u cjelosti, bez intervencija: 

ŠEST MEĐUNARODNIH ČASOPISA

1. Journal of Interdisciplinary History and Human Societies (2025)
2. Acta Scientific Environmental Science (2025)
3. Applied Journal of Earth and Environmental Research (2025)
4. Journal of Environment and Biological Science (2025)
5. Advances in Anthropology (2026)
6. Archaeological Discovery (2026)

 OSNOVNE ČINJENICE O PROJEKTU

• 20 godina kontinuiranih istraživanja
• više od 600.000 radnih sati
• preko 3,5 kilometra očišćenih i dokumentiranih podzemnih prolaza
• više od 3.300 arheoloških keramičkih i metalnih fragmenata
• 60 dokumentiranih kamenih suhozidnih struktura
• više međunarodnih laboratorija uključenih u datiranja
• primjena više nezavisnih metoda datiranja

GLAVNO OTKRIĆE

SUHOZID U TUNELU „RAVNE 3“ DATIRAN IZMEĐU 19.000 I 26.200 GODINA

Europe's Oldest Subterranean Structure? New Chronological and Structural Insights from Dry-Stone Wall in the Ravne 3 Tunnel Complex, Visoko, Bosnia-Herzegovina

Najstarija podzemna građevina u Evropi? Nova hronološka i strukturna saznanja o suhozidu u tunelu Ravne 3

Časopis: Journal of Interdisciplinary History and Human Societies

Datum objave: 24. juni 2025.

U lateralnom dijelu tunela Ravne 3 istraživači su dokumentirali suhozid od riječnih oblutaka koji je bio prekriven netaknutim speleotemama.

Tri nezavisne evropske naučne institucije učestvovale su u procesu datiranja:

• 19.000 ± 1.000 godina BP (Uranij-Torij metoda)

Institute of Geology, Czech Academy of Sciences (Prag)

Gliwice Radiocarbon and U-Series Laboratory (Poljska)

• 26.200 ± 250 godina BP (Radiokarbonska metoda)

Institute of Environmental Geochemistry, National Academy of Sciences of Ukraine (Kijev)

Ukoliko buduća istraživanja potvrde ove rezultate, riječ je o najstarijoj poznatoj podzemnoj građevini u Evropi i jednoj od najstarijih poznatih podzemnih arhitektonskih struktura na svijetu.

Struktura bi bila približno 21.000 godina starija od Stonehengea i više od 23.000 godina starija od egipatskih piramida.

Link ka članku: https://www.drsamosmanagich.com/files/publications/europe's-oldest-subterranean-structure-new-chronological-and-structural-insights-from-dry-stone-wall-in-the-ravne-3-tunnel-complex-visoko-bosnia-herzegovina.pdf

RAD 2

Archaeological Stratigraphy and Environmental Analysis of the Ravne 3 Tunnel Complex

Arheološka stratigrafija i analiza okoliša tunelskog kompleksa Ravne 3

Časopis: Acta Scientific Environmental Science

Datum objave: 28. maj 2025.

Po prvi put objavljeni su:

• LiDAR snimci Ravne 3
• geodetsko mapiranje
• stratigrafske analize
• radiometrijska datiranja
• mikroklimatski podaci

Link ka članku:
https://www.drsamosmanagich.com/files/publications/archaeological-stratigraphy-and-environmental-analysis-of-the-ravne-3-tunnel-complex.pdf

RAD 3

Reframing European Prehistory: Paleolithic Engineering and a New Class of Subterranean Architecture in Ravne 3

Novo sagledavanje evropske prahistorije: paleolitsko inženjerstvo i nova klasa podzemne arhitekture u Ravne 3

Časopis: Applied Journal of Earth and Environmental Research

Datum objave: 16. juli 2025.

Rad objedinjuje rezultate višegodišnjih istraživanja i predlaže novu interpretaciju evropske prahistorije.

Autor uvodi novu naučnu kategoriju:

“Subterranean River-Pebble Architecture”

odnosno podzemnu arhitekturu zasnovanu na suhozidnim strukturama od riječnih oblutaka.

Zaključak rada ukazuje na mogućnost postojanja planskog podzemnog inženjerstva tokom gornjeg paleolita.

Link ka članku: https://doi.org/10.70844/ajeer.2025.1.3

RAD 4

A New Class of Subterranean Dry-Stone Structures: River-Pebble Walls in the Ravne Tunnel Complex, Bosnia-Herzegovina

Nova klasa podzemnih suhozidnih struktura: zidovi od riječnih oblutaka u kompleksu Ravne

Časopis: Journal of Environment and Biological Science

Datum objave: 19. maj 2025.

Po prvi put u naučnoj literaturi sistematski je dokumentirano više od 60 kamenih suhozida u tunelima Ravne, Ravne 3, Ravne 4 i Ravne 6.

Rad donosi:

• tipologiju podzemnih suhozida
• četiri funkcionalne kategorije zidova
• detaljnu geološku i geodetsku dokumentaciju
• rezultate radiokarbonskih i Uranij-Torij analiza
• argumentaciju za novu klasu podzemne arhitekture

Ovaj rad predstavlja prvo sveobuhvatno istraživanje podzemnih suhozidnih struktura od riječnih oblutaka u međunarodnoj naučnoj literaturi.

Link ka članku: https://biology.academicsquare-pub.com/1/article/view/7/4

RAD 5

An Anthropological Interpretation of the Subterranean Ravne Tunnel System (Central Bosnia)

Antropološka interpretacija podzemnog sistema tunela Ravne u centralnoj Bosni

Časopis: Advances in Anthropology

Datum objave: 6. februar 2026.

Po prvi put kompleks Ravne analiziran je kroz antropološku perspektivu.

Zaključak rada:

Ravne predstavljaju organizovani podzemni kulturni pejzaž sa jasnim tragovima dugotrajne planske ljudske aktivnosti.

LIink ka članku: https://www.scirp.org/journal/paperinformation?paperid=149447

RAD 6

Systematic Archaeological Investigation of the Ravne Underground Complex in Bosnia and Herzegovina

Sistematsko arheološko istraživanje podzemnog kompleksa Ravne u Bosni i Hercegovini

Časopis: Archaeological Discovery

Datum objave: 9. mart 2026.

Najveća sinteza istraživanja kompleksa Ravne do danas.

Ključni rezultati:

• više od 3,5 kilometra dokumentiranih podzemnih prolaza
• više od 3.300 keramičkih fragmenata
• nalazi iz neolitskog, rimskog i srednjovjekovnog perioda
• desetine dokumentiranih suhozidnih struktura
• radiokarbonsko datiranje od 6.450 ± 30 BP

Link ka članku: https://doi.org/10.4236/ad.2026.142007

 ZAŠTO JE OVO VAŽNO?

Šest recenziranih radova objavljenih u šest međunarodnih naučnih časopisa donose tri međusobno povezana naučna doprinosa:

1. Nova hronološka saznanja koja sežu do 26.200 godina prije sadašnjosti;
2. Dokumentaciju više od tri ipo kilometra podzemnih prolaza, hiljada arheoloških nalaza i desetina podzemnih arhitektonskih struktura;
3. Identifikaciju moguće nove klase podzemne arhitekture zasnovane na suhozidnim strukturama od riječnih oblutaka.

Objava šest recenziranih radova u šest međunarodnih časopisa predstavlja dosad najveći korpus međunarodno objavljene naučne literature o podzemnom kompleksu Ravne.

Zajedno, ovi radovi otvaraju novu međunarodnu raspravu o starosti podzemne arhitekture, tehnološkim sposobnostima paleolitskih zajednica i mogućoj potrebi za preispitivanjem pojedinih temeljnih pretpostavki evropske prahistorije.